Het Gebouw

Tekst: Dionijs de Hoog 3D-visualisaties: Daan Claessen Overig beeldmateriaal: Stadsarchief Amsterdam

IN Iedere editie besteden we aandacht aan een opvallend gebouw in de Amsterdamse binnenstad. We verdiepen ons in de geschiedenis van de plek zelf en in de bouwhistorie van het gebouw, waarbij we steeds beginnen in het heden en terug gaan in de tijd. Toch kun je vaak – zoals ook in dit geval – het meest samenhangende verhaal vertellen door een paar keer heen en weer te springen door de tijd…

Het eerste pand dat aan bod komt is de Chinese tempel op de Zeedijk. Het initiatief voor het bouwen van een boeddhistische tempel komt van de Chinese Amsterdammer Frank Man en de tempel is ontworpen door architect Fred Greven. Op 15 september 2000 werd de tempel door koningin Beatrix officieel geopend.

Juist dit gebouw is interessant, niet alleen om zijn opvallende verschijning, maar ook omdat de geschiedenis van de percelen waar het op is gebouwd opmerkelijk is.

Om het pand van die He Hua-tempel goed weer te kunnen geven, zijn we begonnen met het bouwen van een driedimensionale Zeedijk. Daartoe is Daan Claessen aangetrokken, die bij de gemeente Utrecht in dienst is als 3D-visualisatie medewerker.

 

Tekenaar Daan kon gemakkelijk uit de voeten want het archief van de Dienst Bouw- en Woningtoezicht (het voormalige ‘Pandenarchief’) zat meer dan ruim in de informatie over de ontwerp- en bouwfase van de He Hua tempel.


Dit soort bouwtekeningen helpen daar natuurlijk flink bij:


…en deze:

Daan tekent vlot en al vrij snel is de voorpoort bijna af en zijn er al snel twee zijgebouwen zichtbaar – waarvan één nog als abstract bouwvolume. Het linkermuurtje lijkt wat scheef te staan, maar dat is in het echt ook het geval – zo bleek:


…en wat hiervan te denken – de details wekken het dak van het poortbouwwerk al bijna tot leven!:


…maar het resultaat is er wel naar:

…en hier wordt duidelijk dat de overige volumes op de Zeedijk ook al in abstracte vorm aanwezig zijn. Zo kun je goed zien hoe de tempel zich verhoudt tot de rest van de gebouwen op de Zeedijk:


De bebouwing van de percelen 106 tot en met 116 werd al in de vroege twintigste eeuw geplaagd door bouwvalligheid en verkrotting. Aan het begin van die eeuw vloog het huis op perceel 114 ook nog eens in brand. Juist op dat perceel bevonden zich jaren later twee winkels van joodse eigenaren en werden meerdere verdiepingen bewoond door de familie van winkelier Jacob Gross. Van Jacob, zijn vrouw Zlata en zijn zoon Markus weten we dat ze in januari 1944 in Auschwitz zijn vermoord. Ook een andere joodse Amsterdammer, Jacob Kattenburg, had op nummer 114 gewoond – hij was verhuisd naar Soest – en was de eigenaar van in ieder geval een deel van het perceel op nummer 114. Ook van hem weten we dat hij de oorlog niet heeft overleefd. De bouwvallige woningen stonden om die redenen dus waarschijnlijk leeg en in veel gevallen werden dat soort panden tijdens de hongerwinter ontdaan van alles wat kon branden – de behoefte aan warmte was groot tijdens die winter. Het pand op nummer 114 is tijdens de hongerwinter in 1944 gesloopt. Van de panden op de overige percelen weten we dat ze uiteindelijk allemaal zijn gesloopt tussen 1944 en 1954. In de periode van de wederopbouw gebeurde er iets moois – het plan ontstaat in Amsterdam om de jeugd meer ruimte te geven – er zijn bijna geen speelplaatsen in Amsterdam en die speelplaatsen die er zijn, zijn niet toegankelijk zonder lidmaatschap. Dat moet anders!

De gemeente Amsterdam vraagt aan de architect Aldo van Eyck om Amsterdam te voorzien van speelplaatsen. Zijn vele typische speelplaatsen sieren Amsterdam hier en daar nog steeds en ook de Zeedijk kreeg zo’n speelplaats. Onze tekenaar Daan kon met gedetailleerde tekeningen en veel foto’s Van Eyck’s speelplaats goed reconstrueren:

 

Een echte Piet Mondriaan? Nee – een speelplaats van Aldo van Eyck uit 1955!


…en zo zag die speelplaats er in 1958 uit:


Die mooie vijftiger jaren schilderingen lijken door kunstenaar Joost van Roojen later nog eens te zijn aangepast:

Goed kijken – deze schildering is anders dan die op de zwart-wit foto


…en dit is het prachtige resultaat van Daan’s arbeid:

 

…en nog eens het bovenaanzicht, zodat je goed met de bouwtekening kunt vergelijken:

…en nu is de speelplaats helemaal getekend met een mooie kleurstelling. Daarbij stoeien we nog wat met de kleuren; die komen namelijk op verschillende foto’s heel verschillend naar voren. We kiezen er waarschijnlijk voor om de kleurstelling nog eens aan te passen op basis van de oorspronkelijk gebruikte Sikkens-kleuren, hoewel we daar geen foto van hebben. Toch geeft dit beeld al een heel mooi idee van hoe de speelplaats eruit zag nadat Van Roojen klaar was met zijn muurschilderingen:


De speeltuin verloor veel van z’n schoonheid, maar bleef redelijk functioneel:

De speelplaats in 1974 – op de achtergrond zie je dat het werk van Van Roojen beklad is (ook al staat er ‘Ajax’ en ‘Cruijff’ :))


In een poging de oubollige en lelijk geworden speelplaats wat op te kalefateren en de kinderen een moderne plek te geven, werd er door kunstenaars Griepink en Hamers een exotisch geheel van geschilderd:

…waarvan de olifant aan de noordzijde toch wel het meest opviel – misschien had dat iets te maken met het gegeven dat ‘buurtweldoener’ Joop de Vries van de Casa Rosso – jeweetwel, met die roze olifant – betaald had voor deze prachtige schilderingen:

De kunstenaar in actie in 1978-1979.


…en zo zag dat deel van de ‘dierentuin’ er zo’n beetje uit toen in 1979 de speelplaats een heel nieuw – typisch zeventiger jaren – uiterlijk had gekregen:


Daan heeft ook die versie van de speelplaats uitgewerkt:

Hoe mooi de nieuwe kunstwerken ook waren, de speelplaats kreeg er zijn oude aantrekkelijkheid maar tijdelijk mee terug. Het waren de jaren van de heroïne-problematiek op de Zeedijk en de speelplaats werd vaak meer door junkies bezocht dan door kinderen. Die kwamen daar steeds minder vaak, zeker toen de zandbak was veranderd in een vuilnisbelt voor gebruikte spuiten. Toch heeft de speelplaats tot 1997 bestaan en is daarmee dus meer dan veertig jaar lang een gezichtsbepalend onderdeel geweest van de Zeedijk.


De bebouwing van vóór de oorlog

Het is onduidelijk wat er allemaal is gebouwd op de percelen 106 tot 116 tussen de vroege 17e eeuw en het begin van de 20e eeuw.Die informatie lijkt niet voorhanden te zijn – wij kunnen het in ieder geval niet vinden. Wel hebben we foto’s uit de twintiger jaren gevonden – en ook een vooroorlogse luchtfoto van het Nieuwmarkt-gebied waar de tweede helft van de Zeedijk deel van uitmaakt. Op basis van die informatie zijn we aan de slag gegaan met het weergeven van de panden op onze percelen.

De twee foto’s waar we mee moeten werken zijn deze:

Helemaal links ziet u het hoekpand op nummer 138 – vandaar is het terug tellen


en de beste – deze foto:

De Zeedijk in de twintiger jaren?


Gelukkig heeft Daan ook een luchtfoto gevonden van voor de Tweede Wereldoorlog. Het bleek nog even passen en meten om uit te vinden waar de verschillende percelen zich nou precies bevinden. Misschien iets moeilijk leesbaar, maar u ziet in ‘ons blok’ naast de rode streep een groot vierkant dak (nummers 114 en 114A – eigenlijk twee huizen onder één dak) en daarnaast een pand dat evenwijdig aan de Zeedijk ligt – naar blijkt is dat een huis dat als gevel een stuk zijmuur van het hier oorspronkelijk gebouwde Cellezustersklooster heeft gehad! Dat pand stond oorspronkelijk ook niet dwars op de Zeedijk:

Flink puzzelen!

Nu we wisten wat de huisnummers waren kon Daan ook de panden gaan tekenen – en dit is het prachtige voorlopige resultaat:


Het uitwerken van het klooster

In de literatuur over de percelen waar we ons mee bezig houden, komen we steeds verwijzingen tegen naar het Cellezustersklooster. Het is gesticht in 1475 en werd verpacht in 1616. Pás in 1616, want de overige katholieke kloosters waren al eerder overgegaan in protestantse handen met de ‘Alteratie’ van 1578 – het moment waarop de stad het katholicisme afzwoer en zich bekeerde tot het protestantisme. De reden waarom dat zo laat gebeurt is er waarschijnlijk in gelegen dat de Cellezusters zich bezig hielden met het verplegen van pestlijders; een dodelijk karwei dat graag over werd gelaten aan de katholieken. Ook komt het waarschijnlijk daardoor dat het klooster deels bleef bestaan – totdat het laatste bouwwerk in 1944 werd gesloopt.


Het uitwerken van het Cellezustersklooster hebben we gedaan op basis van de vogelvluchtkaart van Cornelis Anthonisz. uit 1538:


Zo konden we de vorm van het klooster bepalen. …en zo zag Daan’s eerste uitwerking van het kloostercomplex eruit:


Dat was mede gebaseerd op het bestuderen van tekeningen uit later tijden die toonden wat er van de kapel was geworden nadat het kloosterterrein in 1616 was verpacht:

Ook hielpen dit soort afbeeldingen…


…bij het uitwerken van deze vorm:


…en uiteindelijk bij het invullen van de kapel en de huisjes op deze manier:


…en dan hier de panorama-foto van het deel van het klooster aan de Zeedijk. De lange blinde muur hebben we transparant gemaakt, zodat je een doorkijkje hebt naar het kloosterhof:

Heel veel werk voor het uitwerken van één pand! – en dan zijn we ook nog zo ambitieus om verder te willen met het visualiseren van de Zeedijk – er wordt hier zelfs al hardop gedroomd over het werken aan een driedimensionale binnenstad! Wilt u zien wat we tot nu toe hebben gemaakt? Ga dan naar: bumos.photography/demo/zeedijk

Uw pand kunnen wij tegen een scherp tarief uitwerken. Heeft u daarin interesse? Mail ons dan op info@hhvds.nl