Het Gebouw

De Waag op de Nieuwmarkt

In iedere editie besteden we aandacht aan een opvallend gebouw in de Amsterdamse binnenstad. We verdiepen ons in de geschiedenis van de plek zelf en in de bouwhistorie van het gebouw, waarbij we steeds beginnen in het heden en terug gaan in de tijd. Toch kun je vaak – zoals ook in dit geval – het meest samenhangende verhaal vertellen door een paar keer heen en weer te springen door de tijd…

Tekst: Dionijs de Hoog
3D visualisaties: Daan Claessen
Overig beeldmateriaal: Stadsarchief Amsterdam

Het tweede pand dat aan bod komt is de Waag op de Nieuwmarkt. Die heeft – zoals wel bekend is – aanvankelijk een functie gehad als stadspoort en heette toen de Sint Antoniespoort. Er heeft zelfs waarschijnlijk al eerder een bouwwerk gestaan waarvan het precieze verhaal onduidelijk is.

Dit gebouw is interessant omdat het, in tegenstelling tot het perceel waarop de He Hua-tempel is gebouwd, bijna geen veranderingen heeft ondergaan.

De Waag vormt eigenlijk het sluitstuk van de Zeedijk, of als je niet de huidige kop-staart-indeling volgt, kun je ook zeggen dat dit de toegang tot de stad was en daarmee de Sint Antoniespoort het begin van de Zeedijk. De poort maakt ook weer onderdeel uit van onze driedimensionale Zeedijk. Daan Claessen, die bij de gemeente Utrecht in dienst is als 3D-visualisatie medewerker, heeft ook nu weer de prachtige tekeningen voor ons gemaakt.

Als de stadsmuur rond 1600 is afgebroken, wordt de Sint Antoniespoort omgebouwd tot waaggebouw. De prent die we hebben van de poort in 1604 is authentiek en waarschijnlijk het oudste en enige authentieke beeld van een losstaande Sint Antoniespoort. Een uniek beeld dus en voor ons een prachtig model om ons op te baseren.

Beeld: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Nog geen dertien jaar later wordt de poort als Waag in gebruik genomen en verandert daarna bijna niet meer van uiterlijk. Voor tekenaar Daan is er eindeloos veel materiaal van een gebouw dat al 400 jaar bestaat. Wacht even… precies 400 jaar! …en dat vieren we dus ook met dit verslag! We zijn voor deze keer daarom uitgegaan van slechts twee verschillende bouwwerken: de stadspoort van vóór 1617 en het waaggebouw van na 1617. Van dat waaggebouw hebben we verschillende bouwtekeningen, van oud tot recent:

Overigens waren er in 1827 plannen om de Waag te slopen. Koning Willem I was met de paus overeen gekomen dat er een grote Rooms-Katholieke kathedraal voor het op te richten bisdom Amsterdam zou komen – en wel op de Nieuwmarkt. De protestantse stadsarchitect Jan de Greef maakte er in het geheim een ontwerp voor. Als gevolg van de afscheiding van België in 1830 gingen de plannen van tafel en bleef de Waag voor sloop gespaard. Zo kan het dat deze tekeningen in 1891 van de Waag worden gemaakt met de bedoeling ons gebouw in te richten als stadsarchief.

Op basis van dat soort tekeningen èn op basis van de situatie in het heden, is Daan aan de slag gegaan met het vorm geven van de Waag:

We zijn er nog niet, maar het begint erop te lijken

Er heeft een guillotine voor de Waag gestaan:

…en er hebben vreemdsoortige schoorstenen op de Waag gestaan:

…maar in de vijftig jaar na die mooie bouwtekeningen zijn er hoegenaamd geen veranderingen aan het uiterlijk van de Waag geweest. De enige opvallende veranderingen vinden plaats óm de Waag heen – dus op de Nieuwmarkt en daarmee ‘verandert’ de Waag dan ook even. De meest opvallende verandering in onze tijd is te zien op deze foto:

Dit is het moment waarop de Nieuwmarkt onderdeel uit is gaan maken van het getto zoals dat door de Nazi’s bedacht was tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het gaat om een korte periode in 1941, want ook de Nazi’s leerden dat de Amsterdamse joden zo goed geïntegreerd waren dat het helemaal geen nut had om een getto op te zetten. Op een andere foto van tijdens de oorlog – deze is uit 1942 of uit 1943 – zien we om de Waag vreemde zwarte palen staan:

 

Juist ook uit de periode van de Tweede Wereldoorlog stamt deze fraaie set tekeningen – een schets van de geografische situatie en een schematische uitwerking van het dak:

De tweede verdieping prachtig uitgewerkt

Een lengte- en een dwarsdoorsnede

Een andere significante verandering op het plein, eentje die echt invloed lijkt te hebben op het uiterlijk van de Waag zelf, is de periode waarin er een vismarkt op het plein staat. Die wordt pas kort voor de Tweede Wereldoorlog afgebroken, in 1938:

De vismarkt in 1908

Het zijn allemaal verhalen over situaties die we niet hebben uitgewerkt. Dat komt doordat de Waag sinds 1617 eigenlijk niet verandert en we het plein nog eens in een latere fase onder handen nemen. Voor de tekeningen natuurlijk ook handig, want in de afgelopen vierhonderd jaar is de Waag vanuit alle mogelijke hoeken getekend, geschilderd en later gefotografeerd. …en in het hier en nu ziet de Waag er zo uit:

De Waag met terras in 2002

…dus krijg je zo’n tekening:

…vanaf de zuidelijke kant van de Nieuwmarkt en ziet de Waag er vanaf de Zeedijk gezien zo uit:

Mooi hè?

Zo ziet de luchtopname eruit waarop je de Zeedijk kunt zien met de tempel die we de vorige keer hebben vorm gegeven en onze prachtige Waag:

Er zijn dus twee basisvormen van de Waag. Die van de stadspoort vóór 1617 en die van de Waag van na 1617. Een betrouwbaar beeld van het verschil tussen ons bouwwerk van vóór 1617 en erna is getekend door bouwhistoricus Ronald Glaudemans. Zijn interpretatie van hoe het was en hoe het is, ziet er zo uit:

Reconstructie van de Sint‐Antoniespoort op basis van bouwhistorisch en historisch onderzoek in 2005: links een aanzicht van de oostzijde met de overkluizing van de stadsgracht en rechts de situatie na de verbouwing tot Waag in 1617 met aan de rechterkant de toen ook verbouwde Metselaarstoren (Monumenten en Archeologie, tekening Ronald Glaudemans)

Daarbij is het zo dat voor alle bouwwerken geldt dat de oudste weergave ervan te vinden is op de vogelvluchtkaart van Cornelis Anthonisz uit 1538. Correctie: in bijna alle gevallen. Dat komt omdat we weten dat die kaart, of liever: dat schilderij, in 1652 gedeeltelijk is verbrand. Daarna is het gerestaureerd. Van dat schilderij heeft Anthonisz zelf in 1544 een houtsnede gemaakt. Daarom is dat de oudst betrouwbare bron. Daarop is dit beeld van de stadspoort te zien:

Kijk eens van heel dichtbij naar de poort rechts: wat nu de Metselaarstoren is, de toren die het dichtst bij de Zeedijk staat, lijkt te ontbreken. Ook op dit plaatje zien we zo’n toren niet:

…en nog in 1782 wordt ervan uitgegaan dat die toren er in 1544 niet stond. Onze eerste versie van de poort ziet er daarom zo uit:

…en vanaf de Zeedijk bezien zo, met een heel laag torentje linksvoor:

Tenslotte ziet het ‘vogelvlucht-beeld’ er zo uit:

…en zo is onze zestiende eeuwse stad weer een stukje gegroeid. Kijk nog even naar het Cellezustersklooster linksboven – dat hebben we de vorige keer vorm gegeven. We zijn bezig met de stadsmuur en de drie torens die je op de Geldersekade ziet, hebben ook echt daar gestaan. Nou ja – we baseren ons weer op de houtsnede uit 1544 èn we hebben schaamteloos geput uit het prachtige en recent gepubliceerde boekje De Waag op de Nieuwmarkt. De middeleeuwse oostpoort van Amsterdam, dat kan worden gedownload op de website van de gemeente.